Pomnik Małego Powstańca to bronzowa rzeźba przedstawiająca kilkuletniego chłopca w hełmie i z bronią, ustawiona na pozostałościach baszty zewnętrznego obwodu murów Starego Miasta. Monument był efektem projektu wykonanym po II wojnie światowej i skierowanym ku pamięci młodych ludzi biorących udział w powstaniu warszawskim.
Historia powstania pomnika
Autorem projektu był Jerzy Jarnuszkiewicz, który zaprojektował rzeźbę w 1946 roku podczas studiów rzeźby na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych oraz pracy jako wolontariusz przy odgruzowywaniu miasta. Sama rzeźba powstała w pracowni Biura Odbudowy Stolicy, a pod pierwotnym tytułem "Dziecko-bohater" otrzymała wyróżnienie w konkursie Związku Polskich Artystów Plastyków na rzeźbę upamiętniającą powstanie.
Inicjatywę wzniesienia pomnika podjęli harcerze z Chorągwi Stołecznej ZHP im. Bohaterów Warszawy w związku z obchodami 15. rocznicy nadania chorągwi imienia. Jarnuszkiewicz przekazał harcerzom projekt i przygotował dokumentację do odlewu w Zakładach Mechanicznych im. Marcelego Nowotki w Warszawie. Koszty odlania i ustawienia monumentu zostały pokryte środkami zebranymi przez harcerzy — łącznie około 1 miliona złotych.
Pomnik odsłonięto 1 października 1983 roku podczas uroczystej zbiórki harcerskiej. Odsłonięcia dokonał harcerz-powstaniec Jerzy Świderski w obecności setek harcerzy, przedstawicieli władz i mieszkańców stolicy. Wartę honorową przed pomnikiem zaciągnęli rówieśnicy najmłodszych żołnierzy powstania. W 2015 roku autor rzeźby zadeklarował ambiwalentny stosunek do swojego dzieła.
Jak wygląda rzeźba i gdzie jest umieszczona?
Rzeźba odlana w brązie przedstawia kilkuletniego chłopca w opadającym na czoło niemieckim stahlhelmie z orzełkiem i namalowaną biało-czerwoną opaską. Postać ma za duże buty i płaszcz lub bluzę typu panterka, a przez ramię przewieszony ma pistolet maszynowy. Monument stoi na pozostałościach ósmej półokrągłej baszty zewnętrznego obwodu murów Starego Miasta.
Rok po odsłonięciu, na murze przy pomniku umieszczono tablicę pamiątkową z czerwonego piaskowca z krzyżem harcerskim oraz fragmentem piosenki "Warszawskie dzieci". Kopia monumentu znajduje się w Sali Małego Powstańca w Muzeum Powstania Warszawskiego.
Kontrowersje i kontekst historyczny
Adam Węgłowski w artykule opublikowanym w "National Geographic" skrytykował rzeźbę, zarzucając jej niezgodność historyczną i podkreślając, że Armia Krajowa nie zezwalała dzieciom na walkę z użyciem broni. Kontrastem dla tej krytyki są publikacje wymieniające przypadki udziału dzieci i nastolatków w powstaniu, w tym osoby takie jak Witold Modelski, Jerzy Bartnik, Różyczka Goździewska (sanitariuszka, 8 lat) czy Jerzy Romuald Grzelak, ps. "Pilot" (9 lat).
W publikacjach pojawiają się także nazwiska uczestników w wieku 11–13 lat: Wojciech Zalewski ps. "Orzeł Biały" (11 lat), Ryszard Chęciński ps. "Myszka" (12 lat) jako strzelec, Bogdan Bartnikowski (12 lat) oraz Bohdan Hryniewicz (13 lat) pełniący funkcję łącznika i autor wspomnień. Wymieniana jest również grupa 49 powstańców w wieku 12–15 lat, którzy po kapitulacji trafili do Stalagu IV B Mühlberg.
Informacje praktyczne
- Adres: Podwale, 00-001 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (3 743 opinie)
