Pałac Lubomirskich to zabytkowa rezydencja mieszcząca się w Śródmieściu Warszawy przy placu Żelaznej Bramy. Obiekt przeszedł kolejne przebudowy i zmiany właścicieli od XVIII wieku, a jego forma dziś nawiązuje do klasycyzmu z końca stulecia XVIII. Pałac pełni funkcje reprezentacyjne i administracyjne oraz mieści instytucje prywatne i uczelnię.
Jak zaczęła się historia pałacu?
W XVIII wieku północne tereny podwarszawskiego miasteczka Wielopole kupili Radziwiłłowie i wzniesli tam posiadłość przed 1712 rokiem. Do 1730 roku nieruchomość należała do architekta Jana Zygmunta Deybla. W 1760 roku rozpoczęto przebudowę w stylu późnobarokowym pod kierunkiem Jakuba Fontany, prace nie zostały jednak dokończone.
W 1790 roku właścicielem został Aleksander Lubomirski. W latach 1791–1793 pałac przebudowano w duchu klasycyzmu według projektu Jakuba Hempla. W trakcie tej przebudowy dodano kolumnadę z dziesięcioma kolumnami, dobudowano piętrowe oficyny od podwórza i podwyższono korpus główny o piętro. W końcu XVIII wieku w pałacu mieszkała Rozalia Lubomirska, żona Aleksandra, która zginęła na gilotynie podczas Wielkiej Rewolucji Francuskiej.
Co się działo w XIX i na początku XX wieku?
W 1816 roku pałac sprzedała córka Aleksandra Lubomirskiego generałowi Izydorowi Krasińskiemu. W latach 1828–1834 budynek należał do rządu Królestwa Polskiego i mieścił urzędy oraz lazaret podczas powstania listopadowego. W 1834 roku właścicielem został finansista Abraham Simon Cohen. W kolejnych latach obiekt często przekształcano pod kątem zysku: urządzono sklepy, stragany i małe mieszkania, a w 1841 roku wybudowano Gościnny Dwór, co wzmocniło handlowy charakter posesji.
W 1858 roku właścicielem został Icek Blass z Góry Kalwarii. W pałacu funkcjonowały tzw. „sale wiedeńskie” z publicznymi potańcówkami. Prawdopodobnie na piętrze powstała synagoga, która działała do 1940 roku. W 1928 roku Wacław Moszkowski przekształcił pałac w kamienicę czynszową, nadbudowując kolejne piętro.
Czy pałac został zniszczony i odbudowany?
W 1938 roku pałac kupił magistrat i planowano renowację, której nie zrealizowano z powodu wybuchu II wojny światowej. Już we wrześniu 1939 roku obiekt uległ uszkodzeniom podczas obrony Warszawy. Odbudowa miała miejsce w latach 1947–1950 pod kierunkiem Tadeusza Żurowskiego. Przy odbudowie wykorzystano klasycystyczny projekt Jakuba Hempla, lecz gmach wzniesiono niżej niż stan z 1939 roku — o jedno piętro mniejszy.
Czy Pałac Lubomirskich był przesuwany?
W 1970 roku zdecydowano o translokacji pałacu tak, aby zasłonił halę Gwardii i aby jego kolumnada zamknęła perspektywę głównej alei Ogrodu Saskiego. Według relacji inicjatorem był Marian Spychalski, a opracowanie przygotował Aleksander Mostowski. Operacja trwała półtora miesiąca, od 30 marca do 18 maja 1970.
Budowlę odcięto od murów i fundamentów i ustawiono na specjalnych kratownicach. Po torach pałac przesuwano powoli na nowe miejsce, jednocześnie obracając jego układ poziomy. W rezultacie gmach obrócono o około 74 stopnie (inne źródło podaje 78 stopni). Po translokacji pałac, bez oficyn, stanął prostopadle do Osi Saskiej. Przed nową elewacją ustawiono cztery kamienne lwy autorstwa Jana Biernackiego, pochodzące z gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych.
Co znajduje się w Pałacu Lubomirskich dziś?
W pałacu swoje siedziby mają Business Centre Club, Centrum Prasowe Pałac Lubomirskich oraz Uczelnia Warszawska im. Marii Skłodowskiej-Curie. Na wschodniej fasadzie budynku umieszczono tablicę odsłoniętą w marcu 1952 roku, upamiętniającą obrzucenie 15 sierpnia 1943 roku granatami tramwaju z hitlerowcami przez oddział Gwardii Ludowej.
W 1985 roku przed pałacem wzniesiono pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej autorstwa Jana Bohdana Chmielewskiego, nazywany potocznie „pomnikiem utrwalaczy” lub „ubeliskiem”. Monument rozebrano w 1991 roku. 16 listopada 2010 roku przed pałacem odsłonięto Pomnik Tadeusza Kościuszki, replikę rzeźby Antoniego Popiela z Waszyngtonu, ufundowaną przez bank Citi Handlowy.
Co jeszcze warto wiedzieć?
Pałac przechodził przez wiele rąk i form użytkowania: od rezydencji szlacheckiej po urzędy, izby handlowe, sale balowe i synagogę. W kolejnych stuleciach forma budynku ulegała znacznym zmianom wynikającym z przebudów i adaptacji do nowych funkcji. Ostatnie zasadnicze przemiany dotyczyły odbudowy po wojnie i przeniesienia konstrukcji w 1970 roku.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Żelaznej Bramy 10, 00-136 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt 9:00–17:00
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (316 opinii)
