Od początku sezonu kontrolnego samorządy i instytucje ochrony środowiska prowadzą rozszerzone kontrole palenisk domowych. Kontrole obejmują przegląd urządzeń grzewczych, ocenę paliwa oraz weryfikację dokumentów potwierdzających parametry kotłów i opału. W Małopolsce w 2025 roku przeprowadzono 25 737 kontroli, wykryto 3 175 naruszeń i 718 przypadków spalania odpadów; nałożono 528 mandatów, a 73 sprawy skierowano do sądu.
Co kontroler może sprawdzić?
Inspektorzy oceniają rodzaj i klasę kotła lub pieca oraz zgodność urządzenia z wymaganiami ekoprojektu. Kontrola zwykle obejmuje oględziny paleniska, komory spalania i popielnika. Sprawdzeniu podlega także skład opału — przy węglu inspektorzy mogą żądać świadectwa jakości, przy drewnie dokonuje się pomiaru wilgotności wilgotnościomierzem. W przypadku podejrzenia spalania odpadów możliwe jest pobranie próbek popiołu do badań laboratoryjnych.
Jakie dokumenty i rejestry są weryfikowane?
Kontrolerzy sprawdzają dokumentację techniczną urządzenia, tabliczkę znamionową oraz deklarację źródła ciepła wpisaną do Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków (CEEB). Brak deklaracji zwykle skutkuje pouczeniem o obowiązku jej złożenia. Przy zakupie opału obowiązuje posiadanie świadectwa jakości paliwa stałego zgodnego z przepisami monitorowania jakości paliw.
Jakie kary grożą za naruszenia?
W toku kontroli urzędnik może nałożyć mandat karny do 500 zł. Jeżeli osoba ukarana odmówi przyjęcia mandatu lub sprawa zostanie skierowana do sądu, grzywna orzeczona w postępowaniu sądowym może sięgnąć 5 000 zł. Przepisy przewidują też możliwość nałożenia kolejnych kar, jeśli właściciel nadal eksploatuje instalację niezgodną z uchwałą.
Czy uchwały są jednakowe w całym kraju?
Uchwały antysmogowe uchwalają sejmiki wojewódzkie, dlatego szczegółowe wymagania różnią się między regionami. Dokumenty mogą określać dopuszczalne paliwa, terminy wycofania konkretnych klas kotłów oraz wymagania techniczne. Przykłady lokalne: w Krakowie od 1 września 2019 r. obowiązuje zakaz używania paliw stałych w instalacjach grzewczych — dozwolone są jedynie urządzenia na gaz lub lekki olej opałowy. W Gdyni dopuszcza się węgiel kamienny o określonej granulacji i jakości, ale wymagana jest minimalna klasa kotła; od 1 września 2026 r. planowane jest wycofanie kotłów klas 3 i 4.
Przykłady praktycznych zapisów i procedur
W niektórych gminach kontrole prowadzone są według harmonogramu obejmującego konkretne ulice i terminy. Przykład: w Kościerzynie na rok 2026 zaplanowano kontrole na 14 ulicach, z pierwszymi wizytami we wrześniu i październiku. Procedura kontrolna przewiduje przedstawienie imiennego upoważnienia, ustalenie danych kontrolowanego, sprawdzenie dokumentu tożsamości oraz dokumentacji kotła i opału. Gdy kontroler stwierdzi kocioł pozaklasowy, wskazuje termin jego wymiany wynikający z uchwały oraz informuje o dostępnych dotacjach; jeżeli termin wymiany minął, czynność może zakończyć się ostrzeżeniem lub karą.
Narzędzia i metody wykrywania nieprawidłowości
W niektórych miastach podczas działań kontrolnych stosowane są drony z urządzeniami do analizy powietrza nad posesjami. Drony ułatwiają wskazanie nieruchomości, gdzie należy przeprowadzić dalsze czynności kontrolne, chociaż same pomiary nad kominem nie zawsze pozwalają jednoznacznie ustalić, co zostało spalone. Przykłady praktyczne: w Katowicach w 2025 roku drony skontrolowały ponad 600 posesji i doprowadziły do nałożenia 86 grzywien.
Ostatni akapit kończy fakt: Najwyższa Izba Kontroli wskazała, że w pięciu kontrolowanych województwach wciąż funkcjonowało blisko 800 tys. kotłów pozaklasowych.
