W 2026 roku samorządy rozszerzyły kontrole dotyczące deklaracji śmieciowych, sprawdzając, czy liczba osób wskazana w deklaracjach odpowiada faktycznemu zamieszkiwaniu. Kontrole odbywają się w różnych gminach — m.in. Kurów, Rząśnia, Drawsko Pomorskie, Grudziądz, Nadarzyn i Jarocin — i obejmują porównania z danymi z jednostek gminnych oraz z dostawcami wody.
Jak gminy weryfikują zgłoszoną liczbę mieszkańców?
Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach pozwala władzom lokalnym wykorzystywać informacje, które już mają w zasobach gminy. Urzędy porównują deklaracje z danymi meldunkowymi, rejestrem wyborców, dokumentacją świadczeń rodzinnych, zapisami szkół i przedszkoli, a także z danymi o dostawie wody i odbiorze ścieków. Przykładowo Otmuchów wskazał w wykazie źródeł informacji także wywiad środowiskowy. Gmina Kurów poinformowała 2 lipca 2026 r., że będzie analizować zużycie wody jako jedno ze źródeł sygnalizujących niezgodności.
Co się dzieje po wykryciu rozbieżności?
W przypadku uzasadnionych wątpliwości właściciel nieruchomości zwykle otrzymuje wezwanie do złożenia wyjaśnień i aktualizacji deklaracji. Gdy brak wyjaśnień lub złożona deklaracja nie odpowiada stanowi faktycznemu, organ może wszcząć postępowanie administracyjne i wydać decyzję określającą należność za wcześniejsze okresy. Zalicza się do nich należność główną, odsetki za zwłokę i ewentualne działania egzekucyjne. Straże gminne mogą też stosować postępowanie mandatowe — kara w tym trybie może wynieść do 500 zł, a w postępowaniu sądowym grzywna sięgać 5000 zł.
Przykłady skutków działań gmin
W Nadarzynie w ciągu sześciu miesięcy po weryfikacji do systemu dopisano dobrowolnie lub wskutek działań urzędu ponad 1300 osób, co gmina oszacowała na około 620 tys. zł dodatkowych wpływów przy stawce 39 zł miesięcznie obowiązującej od listopada 2025 r. Grudziądz w okresie od 1 października 2025 r. do 15 lutego 2026 r. dopisał 152 osoby. W Jarocinie od września 2024 r. system powiększył się o około 379 osób po wysłaniu kilkuset wezwań do uzupełnienia deklaracji. Przykłady te ilustrują skalę finansowych skutków dla budżetów gmin i dla osób, które nie zgłosiły wcześniej faktycznych mieszkańców.
Jak daleko wstecz można być rozliczonym?
W sprawach opłaty za gospodarowanie odpadami organy stosują zasady Ordynacji podatkowej. Zasadniczo zobowiązanie może być ustalane za okres do 5 lat wstecz, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności. Termin ten może ulec zawieszeniu lub przerwaniu zgodnie z przepisami, co wpływa na rzeczywisty okres rozliczeń. Oprócz należności głównej mogą zostać doliczone odsetki i koszty egzekucji.
Jakie obowiązki informacyjne nakłada prawo?
Prawo przewiduje obowiązek złożenia pierwszej deklaracji zwykle w ciągu 14 dni od zamieszkania pierwszego mieszkańca na nieruchomości. Jeśli zmieniły się dane wpływające na wysokość opłaty, nową deklarację należy złożyć do 10. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym zaszła zmiana. Przepisy rozróżniają faktyczne zamieszkiwanie od samego meldunku, dlatego meldunek nie zawsze rozstrzyga o obowiązku opłat.
W Nadarzynie i w kilku innych gminach działania weryfikacyjne przyniosły realne korekty systemu odpadowego. Gminy podkreślają, że celem jest wyrównanie kosztów systemu i zapobieganie przerzucaniu ich na osoby płacące prawidłowo. W kilku miejscach skala dopisań i wzrost stawek pokazuje finansowe skutki niedeklarowania rzeczywistych mieszkańców.
