Stara Pomarańczarnia, nazywana też Starą Oranżerią, powstała jako miejsce przechowywania drzew pomarańczowych, które latem zdobiły alejki Łazienek. Budowa odbyła się w latach 1786–1788 na planie prostokątnej podkowy. Projekt i realizację powierzono Dominikowi Merliniemu; wnętrza dekorowano od początku istnienia budynku.
Historia
Pomarańczarnię zaplanowano na terenie wcześniej niezabudowanym, położonym przy skarpie stanowiącej tło parkowe. Merlini przygotowywał szkice już od 1776 roku; rozważano różne warianty — od niewielkiej, piętrowej budowli w stylu chińskim po szeroki front w formach klasycznych. Ostateczny projekt po dziesięciu latach przyjął uproszczone formy klasycystyczne i to Merlini nadzorował realizację, a dekoracje wnętrz powierzone zostały Janowi Chrystianowi Kamsetzerowi.
W XIX wieku przeprowadzono prace remontowe, które zmieniły niektóre detale elewacji i gzymsy. Budynek przetrwał II wojnę światową bez zniszczeń. W latach 1952–1965 przed oranżerią stał pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, a w 2015 roku w historycznym układzie rabat i alejek założono Ogród Holenderski zaprojektowany przez Nieka Roozena.
Architektura i wnętrza
Całość wzniesiono na planie prostokątnej podkowy; główną część stanowi oranżeria z tzw. Ogrodem Zimowym, gdzie zimą przechowywano drzewa pomarańczowe. Od południa znajduje się rozciągnięta fasada o jednej kondygnacji z 17 osiami, z półkolistymi oknami i drzwiami rozdzielonymi pilastrami — formy inspirowane Grand Trianonem w Wersalu. W budynku zachowała się Królewska Galeria Rzeźby, z ekspozycją gipsowych i marmurowych rzeźb pochodzących m.in. z kolekcji Stanisława Augusta, które ocalały podczas wojny, a odkryte w latach 2012–2014 malowidła Kamsetzera pokrywały około 60% powierzchni ścian w foyer i Ogrodzie Zimowym.
Teatr Stanisławowski
We wschodnim skrzydle mieści się Teatr Stanisławowski — dworska scena mieszcząca około 200 widzów. Sala teatralna ma kształt prostokątny; widownia unosi się schodkowo i obejmuje kilka rzędów ławek oraz dziewięć lóż rozmieszczonych na trzech ścianach. Plafon sali ozdobiono malowidłem przedstawiającym Apolla na kwadrydze, wykonanym w 1787 roku przez Jana Bogumiła Plerscha wraz z Antonim Gerżabkiem.
Scena jest głęboka i wyposażona w oryginalne urządzenia sceniczne, w tym rynnę do wykonywania efektów grzmotu. Nad sceną widnieje herb królewski, a na ścianach umieszczono medaliony z wizerunkami dramaturgów uważanych za najważniejszych przez króla — Sofoklesa, Szekspira, Racine’a i Moliera. Na murach widowni znajdują się iluzjonistyczne malowidła Plerscha przedstawiające wytworną publiczność w lożach.
Teatr otwarto 6 września 1788 roku; pierwszym przedstawieniem była francuska sztuka Charlesa Collégo La partie de chasse d'Henri IV, wykonana przez amatorów z otoczenia króla. W 1791 roku scena została udostępniona publicznie trupie Bogusławskiego. W latach 1839–1840 przeprowadzono prace remontowe pod nadzorem generała Rautenstraucha i architekta Ludwika Kozubowskiego. Ostatnie większe roboty konserwatorskie miały miejsce w 1950 roku; teatr jest udostępniany zwiedzającym od 1962 roku, a od 2017 roku pełni też funkcję sceny Polskiej Opery Królewskiej. W pobliżu budynku stoi rzeźba Psa Asa, oznaczająca miejsce pochówku psów strażniczych muzeum.
Informacje praktyczne
- Adres: Agrykola 1, 00-460 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 10:00–16:00, wt–śr 10:00–17:00, cz–pt 10:00–18:00, sob 12:00–20:00
- Telefon: +48504243783
- Strona internetowa: lazienki-krolewskie.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (851 opinii)
